فه‌لسه‌فه‌ى ئیسلامى چییه‌؟

گه‌رِان به‌دواى واتاكانى فه‌لسه‌فه‌ى ئیسلامیدا

 

 

ن/ د. موحسین عه‌بدولحه‌مید  

    و/رِێبین ئه‌حمه‌د ره‌شید

 

(ا ـ 2)

 

 پێناسه‌ى  فه‌لسه‌فه‌ى سوكرات و ئه‌فلاتون بریتییه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ى عه‌قڵ  و ژیرى و گه‌رِان به‌دواى راستێتى و حه‌قیقه‌تى شته‌كاندا بۆ به‌دیهێنانى چاكه‌ و گه‌یشتنى به‌ حه‌قیقه‌تێك و راستییه‌ك.

پێناسه‌یه‌كى دییان بۆ كردووه‌ كه‌وا فه‌لسه‌فه‌ بریتییه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بواره‌كانى سروشت و جوانى یاساكانى و بنه‌ما سه‌ره‌تاییه‌كان و گه‌رِان به‌دوایدا.

(ئه‌رستۆ) ده‌ڵێت: فه‌لسه‌فه‌ بریتییه‌ له‌ زانستێكى گشتى به‌ بوونه‌وه‌ره‌وه‌ له‌ هۆكار و ناوه‌رِۆك و نارِێكییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى ده‌كۆڵێته‌وه‌. (كیندى) واى پێناسه‌ ده‌كات كه‌ بریتی بێت له‌ زانینى شته‌كان و گه‌یشتن به‌ راستییه‌كان.

 هه‌روه‌ها (فارابی) ده‌ڵێت: فه‌لسه‌فه‌ زانینى شته‌, (ئیبن سینا) پێى وایه‌ كه‌ فه‌لسه‌فه‌ به‌ ماناى داواكارى ده‌روونى مرۆڤایه‌تى به‌ره‌و كه‌ماڵ و راستێتى تێور و شته‌ پراكتیكییه‌كان دێت. له‌ روویه‌كى دیكه‌وه‌ (ئیبن روشد) واى پێناسه‌ ده‌كات كه‌ فه‌لسه‌فه‌ بریتییه‌ له‌ روانین و وردبوونه‌وه‌ له‌ بوونه‌وه‌ره‌كان له‌ رووى به‌ڵگه‌كانیان له‌سه‌ر دروستكاریان.

به‌ڵام (دیكارت) واى ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ فه‌لسه‌فه‌ بریتى بێت له‌ زانستێكى گشتى بۆ گشت زانسته‌كان.

(كانت) ده‌ڵێت: فه‌لسه‌فه‌ بریتییه‌ له‌ زانستى یاساكان كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كان له‌ گه‌رمه‌ى هه‌ستانیان له‌ كردارى ره‌خنه‌گرتن له‌ كاره‌كه‌, هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: (فه‌لسه‌فه‌ ناسینى عه‌قڵه‌ تازه‌ پێگه‌یشتووه‌كانه‌ بۆ ناسینى ئه‌و شتانه‌ى كه‌ به‌ عه‌قڵ هه‌ستیان پێ ده‌كرێت).

به‌ رِاى به‌نده‌ ئه‌م پێناسانه‌ یه‌كده‌گرن له‌وه‌ى كه‌ فه‌لسه‌فه‌ بریتى بێت له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ى گه‌رم و گورِ و به‌رده‌وام له‌و شتانه‌ى كه‌ له‌م بوونه‌وه‌ره‌دا به‌و لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ بنه‌ما و مه‌به‌سته‌كانى و پاشان هه‌وڵدان بۆ ناسینى ئه‌و گرێ و كۆسپه‌ لاوه‌كیانه‌ى كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ شته‌ بووه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ روانگه‌ى بوونه‌وه‌رو له‌ گه‌رمه‌ى پێشكه‌وتنیان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تا سه‌ره‌نجام.

ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له‌ فه‌لسه‌فه‌ى ئیسلامى بریتى بێت: له‌ هه‌وڵدان و لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ نهێنیه‌كانى بوونه‌وه‌ر به‌پێى په‌یرِه‌و و پرۆگرامێكى دیاریكراو له‌ ده‌ره‌وه‌ى بازنه‌ى ئیسلام, ئه‌وا ئه‌و پێناسه‌یه‌ راست نابێت و ئه‌و كاته‌ ناگونجێت ناوى بنێین ئیسلام فه‌لسه‌فه‌یه‌, ناشگونجێ بڵێین فه‌لسه‌فه‌ى ئیسلام یا فه‌لسه‌فه‌ى قورئان, چونكه‌ خواى گه‌ردوون له‌ قورئاندا به‌ راست و دروستى و له‌ دڵنیاییه‌وه‌ راستییه‌كانى ده‌سته‌به‌ر كردووه‌ له‌به‌رده‌م مرۆڤایه‌تیدا, نه‌وه‌كو هاتبێت له‌ رِێگه‌ى سه‌ره‌نجام و لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌وڵى راستى شته‌كانى دابێت, كه‌ ئه‌و بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌ و راستى هه‌ڵده‌گرێت و ده‌شێت دروست و نادروستى لێ بكه‌وێته‌وه‌, به‌ڵكو هاتنى ئیسلام به‌رهه‌م و سه‌ره‌نجامى خوایه‌كه‌ راسته‌ و هیچ گومانێكى تێدا نیه‌ كه‌ محه‌ممه‌د                a نێردراوه‌ بۆ سه‌روه‌رى ئه‌م دنیایه‌  ئه‌م شێوه‌یه‌ پێى ده‌ڵێن دین نه‌ك فه‌لسه‌فه‌, ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێ كه‌ ئاین و فه‌لسه‌فه‌ دژى یه‌ك بووه‌ستنه‌وه‌, نا به‌ڵكو فه‌لسه‌فه‌ دامه‌زراوه‌ له‌سه‌ر پێشه‌كییه‌كى به‌ڵگه‌دارى عه‌قڵى راست و دروست و, پێویست به‌وه‌ ده‌كات رِێك بخرێت له‌گه‌ڵ بنه‌ماكانى ئایندا.

ئێمه‌ هه‌روا ناتوانین برِیارى دروستى و نادروستى فه‌لسه‌فه‌ بده‌ین هه‌تا نه‌گه‌رِێینه‌وه‌ بۆ قورئان, ئه‌وكات برِیار ده‌ده‌ین له‌سه‌ر بنه‌رِه‌تێكى هه‌ڵه‌ وه‌ستاوه‌, یان ئاره‌زوو و بۆچوونى ژینگه‌ و بارودۆخى ژیان برِیارى جۆراوجۆرى له‌سه‌ر داوه‌, لادان لێره‌ لادانى فه‌لسه‌فه‌ و راست نییه‌, به‌ڵكو ئه‌وه‌ لادانى مرۆڤه‌ له‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ و به‌گوێره‌ى پێویست كه‌ره‌سته‌ى پێویستى نه‌بووه‌, بۆ بیركردنه‌وه‌ى ساغ و دروست یان حاڵه‌تى نێوان مرۆڤ و نێوان به‌كارهێنانى دروست نه‌بووه‌ تا لێوه‌ى وه‌رگرتن دیارى بكات.

كه‌واته‌ به‌ بۆچوونى من فه‌لسه‌فه‌ى ئیسلامى بریتییه‌ له‌ هه‌وڵدانى بیریاران و فه‌یله‌سوفانى موسڵمان بۆ به‌دیهێنانى وردبوونه‌وه‌ى عه‌قڵییه‌تى راست و بێ پێچ و په‌نا له‌ به‌ڵگه‌ قورئانییه‌كان له‌سه‌ر بوونى خودا, درێژه‌دان به‌و به‌ڵگه‌ راست و ره‌وانانه‌ و رۆشن كردنه‌وه‌یان به‌ قووڵى و دوور و درێژى. سه‌لماندن و هێنانه‌دى به‌ڵگه‌ى مه‌نتیقى راست و دروست بۆ بیروباوه‌رِه‌كانى ترى ئیسلام, له‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تى و پاشه‌رۆژ و كرداره‌كانى مرۆڤ و قسه‌كردن له‌سه‌ر برِیاره‌ یاساییه‌ كردارییه‌كان و پشتگیرى كردنیان به‌ ئه‌قڵى راست و دروست و بیركردنه‌وه‌یه‌كى پرۆگرامى قووڵ له‌ هه‌موو پرسیاره‌كانى بوونه‌وه‌ر و ژیان و چوارچێوه‌ راسته‌قینه‌كانى ئیسلام.

به‌گشتى هه‌ر فه‌لسه‌فه‌یه‌ك پێناسه‌ بكرێ به‌وه‌ى كه‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌كى ئیسلامییه‌ پێویسته‌ له‌ راستیدا هه‌ڵقوڵاوى یه‌كێ له‌ بنه‌رِه‌ته‌كانى ئیسلام بێت و راست و دروست بێت به‌رامبه‌ر پێوه‌ره‌كانى ئیسلام له‌ سنورى تێگه‌یشتنێكى بنه‌رِه‌تى بۆ بنه‌ماكانى له‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانى ژیاندا.

به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ به‌س نییه‌ بدوێین له‌سه‌ر فه‌لسه‌فه‌ و لێكدانه‌وه‌مان بۆ پێناسه‌ى فه‌لسه‌فه‌ هه‌بێت, چونكه‌ هه‌ڵگرانى ئیسلام به‌ده‌ر له‌مه‌ خاڵى ده‌رچوونیان له‌ ئیسلام و بیروباوه‌رِى ئیسلامه‌وه‌ نه‌بووه‌.

ئه‌م جۆره‌ له‌ فه‌لسه‌ ناچێته‌ قاڵب و خانه‌ى فه‌لسه‌فه‌ى ئیسلامه‌وه‌, به‌ڵكو ئه‌وه‌ بریتیه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ى كۆمه‌ڵێك له‌ بیریارى موسڵمان كه‌ بیركردنه‌وه‌كانیان بیركردنه‌وه‌یه‌كى دروست ئیسلامییانه‌ و له‌ بنه‌رِه‌ته‌كانى ئیسلامه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان نه‌گرتووه‌, به‌ڵكو پێچه‌وانه‌ى یاسا بنه‌رِه‌تییه‌كانن و عه‌قڵیه‌تێكیان پێكهێناوه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌كانى رۆژئاوایه‌, واته‌ عه‌قڵییه‌تێكى رۆژئاواییان گواستۆته‌وه‌ بۆ ناو ئایدۆلۆژیاى ئیسلامى.

به‌ راستى ئه‌وه‌ى روى دا له‌لاى لێكۆڵه‌ره‌وان ئاڵۆزییه‌كى گه‌وره‌بوو له‌ باره‌ى ئه‌م باسه‌دا, كه‌ گومانیان وابوو, فه‌لسه‌فه‌ى ئیسلامى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نموونه‌ى وه‌ك (فارابى و ئیبن سینا و كۆمه‌ڵێك له‌ برایانى ێه‌فا و كۆمه‌ڵێك له‌ فه‌یله‌سوفه‌كانى ئه‌نده‌لوس, نموونه‌یان وه‌ك ئیبن باجه‌ و ئیبنو ئه‌سین و توفه‌یل )ته‌مسیلى ده‌كه‌ن.

زۆێك له‌ نووسه‌ر و بیریاره‌كان له‌ برى ئه‌وه‌ى خۆیان خه‌ریك بكه‌ن به‌ توێژینه‌وه‌ و به‌راورد كردنى وته‌كانى ئه‌وان له‌گه‌ڵ فه‌یله‌سوفه‌ یۆنانیه‌كاندا, له‌وه‌دا ده‌سته‌پاچه‌ ده‌بن و ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌رى ء هزرى رۆژهه‌ڵاتناسه‌كان به‌وه‌ى كه‌ ده‌ڵێن, ئه‌وانه‌ چه‌ند فه‌یله‌سوفێكى ئیسلامى ره‌سه‌نن له‌ گۆرِه‌پانى بیر و فه‌لسه‌فه‌دا و نوێنه‌رى فه‌لسه‌فه‌ى راست و دروستى ئیسلامن.

به‌رِاستى ئه‌و فه‌یله‌سوفانه‌ى كه‌ ناوى خۆیان نابوو به‌ كاردروستانى ئیسلام و خزمه‌ت كردن به‌ ئیسلام له‌ رِێگه‌ى هزریانه‌وه‌, زۆربه‌ى زۆرى بۆچوونه‌كانى فه‌یله‌سوفه‌ یۆنانیه‌كانیان وه‌رگرتبوو, كه‌وتبوونه‌ ژێر كاریگه‌رى و هزرى ئه‌وانه‌وه‌, ئه‌مه‌ش شتێكى نوێ نیه‌ كه‌ هه‌ندێ لێكۆڵه‌ره‌وه‌ تازه‌كان ئاگایان لێى بێت به‌ڵكو ئه‌مه‌ پێشتر گه‌وره‌ پیاوان و زانایانى ئیسلام ئاگادارى بوون و باسیان لێوه‌ كردووه‌, هه‌ندێك له‌و زانا و بیریاره‌ گه‌ورانه‌ به‌ نموونه‌ دێنینه‌وه‌ كه‌ به‌ توانا بوون له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و به‌راورد كردنى وته‌ى ئه‌و فه‌یله‌سوفانه‌ى  ئیسلام و بۆچوونى فه‌یله‌سوفه‌ گریگییه‌ كۆنه‌كان.

هه‌روه‌ك حوجه‌تولئیسلام پێشه‌وا (غه‌زالى) له‌ كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا به‌ ناوى (تهافت الفلاسفه‌) دا به‌ جوانى رونى كردۆته‌وه‌, هه‌روه‌ها مامۆستاى ئیسلام (ئیبن ته‌یمیه‌) له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوى (مواقفه‌ ێحیح المنقول لێراع المعقول) باسى لێوه‌ ده‌كات و به‌ جوانى روونى ده‌كاته‌وه‌, ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و نوسراوه‌ زۆرانه‌ى كه‌ زۆرێك له‌ بێژه‌رانى ئه‌شعه‌رى و موعته‌زیله‌ لێى دواون ء به‌ توندى به‌رپه‌چى ئه‌و فه‌یله‌سوفانه‌یان داوه‌ته‌وه‌ و رونمان كردۆته‌وه‌ كه‌ بیر و بۆچوونه‌كانیان نامۆیه‌ به‌ ئیسلام و ته‌نها دووباره‌كردنه‌وه‌ى بیروبۆچونى فه‌یله‌سوفه‌ گریكییه‌ كۆنه‌كانه‌.

به‌ راستى زۆرێك له‌ لێكۆڵه‌ره‌وه‌كان بۆچوونیان وایه‌ و له‌وه‌دا یه‌كده‌گرن كه‌ فه‌یله‌سوفانى یۆنانى باوه‌رِیان پێى بووه‌, هیچ گومانێك له‌وه‌دا نه‌ماوه‌ كه‌ ئه‌و فه‌یله‌سوفانه‌ى كه‌ باسمان كردن نزیكى ئه‌و فه‌یله‌سوفه‌ ئیسلامییه‌ به‌تینه‌ ناكه‌ون كه‌ له‌سه‌ر بنه‌رِه‌تى بیروبۆچوونى ئیسلامى گشتگیر دامه‌زراوه‌.

كاتێك سه‌رنج له‌ بیركردنه‌وه‌كانى فارابى ده‌ده‌ین بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بیروبۆچوونێكى ئه‌رستۆیى هه‌بووه‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ و تێرِامان له‌ شته‌كان و كاتێك كه‌وتووه‌ته‌ نێو بازنه‌ى مه‌نتیق پێشبینى له‌ مه‌نتیق دا دروست كردووه‌, به‌ پێشینیه‌ك له‌ بیركردنه‌وه‌ى داو گریمانێكى له‌لا دروست بووه‌ یان وێنه‌یه‌كى  بیركردنه‌وه‌ و له‌لایه‌كى دى جه‌سته‌یه‌كى بیركردنه‌وه‌شى بۆ دروست بووه‌ كه‌ یه‌كێكیان په‌یوه‌ست بووه‌ به‌ ئه‌وه‌ى تریانه‌وه‌, پاشان ته‌ماشاى كرد دوا لێزمه‌ى له‌ بیر و هۆشدا ده‌گۆرِىَ له‌ بوونى واقیعدا بۆ یه‌ك پارچه‌ى پێكه‌وه‌نوساو ، فارابى وه‌ك ئه‌رستۆ پێى وایه‌ كه‌ ئه‌م جیهانه‌ هه‌ر بووه‌ و دان ده‌نێ به‌وه‌ عه‌قڵه‌ دروستكراوه‌كه‌ى دواى عه‌قڵى یه‌كه‌م, كه‌ یه‌كه‌م عه‌قڵى بزاوه‌ كه‌ ناجوڵێت و جوڵاندنى له‌ تۆپێكى قه‌باره‌ نزم ده‌چێت, پاش ئه‌وه‌ وه‌ك وێنه‌ى تۆپێكى جێگیر كراو وایه‌, پاشان ده‌گۆرِێت و شێوه‌ى له‌ تۆپێكى زوحه‌لى له‌سه‌ر ده‌رونمان ئه‌میش عه‌قڵى جیهانى زه‌وییه‌ و ناونراوه‌ عه‌قڵى كرده‌.

هه‌روه‌ك ده‌بینین تیۆرى خۆشبه‌ختى و گه‌یاندن لاى فارابى وه‌رگیراوه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ى ئه‌رستۆ, ئه‌و ده‌ڵێت به‌رِاستى ژیانى عه‌قڵگه‌رایى مه‌به‌سته‌ له‌ خودى عه‌قڵ, هه‌ر كاتێك مرۆڤ خۆى ماندوو كرد و له‌ توێژینه‌وه‌ ورد بووه‌وه‌, یان به‌ بیركردنه‌وه‌ مژوڵ بوو ئه‌وا ده‌بێته‌ هاوشێوه‌ى خودا, یان ده‌ڵێت ئه‌و عه‌قڵانه‌ى كه‌ شته‌كان له‌ یه‌كترى جیاده‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌وانه‌ كه‌ هه‌ست پێكردنێكى به‌رده‌وام و تێرِامانێكى به‌رده‌وامیان هه‌یه‌, كه‌ ئاده‌میزاد پچرِا له‌م هه‌وڵ ء ماندووبوونه‌ تیۆرییه‌ ئه‌وا نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ بوونه‌وه‌ره‌ بڵنده‌كه‌ و سه‌ركه‌وتووه‌ به‌خته‌وه‌ره‌كه‌ و هیچ به‌خته‌وه‌رییه‌ك له‌ دوایه‌وه‌ نیه‌.

ئه‌م تیۆره‌ وه‌رگیراوه‌ له‌ ده‌قى ره‌سه‌نى ئه‌رستۆ له‌ پارچه‌یه‌ك له‌ چاكه‌ى ناوازه‌ كاتێك له‌ كتێبێكدا به‌ نێوى (الاخلاق), ناوى به‌ چاكه‌ كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ یه‌ك پارچه‌ له‌ تێرِامانى عه‌قڵى و به‌ پێچه‌وانه‌ى شته‌ چاكه‌كانى مرۆڤایه‌تییه‌, له‌ روویه‌كى تره‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ لاشه‌وه‌ ئه‌میش هێزێكى تێرِامانه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ خۆیه‌وه‌ و هه‌ست به‌ حه‌ق و راستییه‌كى ره‌ها ده‌كات, هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ چاكه‌ به‌رز و بڵنده‌كان په‌یوه‌ندییان به‌ به‌رزترین شتى مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش (ژیرى)یه‌.

به‌ڵام كاریگه‌رى (ئه‌فلاتون) له‌سه‌ر فارابى به‌شێوه‌یه‌كى روون و ئاشكرا ده‌رده‌كه‌وێت به‌تایبه‌تى له‌ كتێبه‌كه‌یدا (اراء  اهل المدینه‌ الفاچله‌) (بیروبۆچوونى دانیشتوانى شاره‌ نموونه‌ییه‌كه‌) كه‌ نووسیویه‌تى له‌سه‌ر هاوشێوه‌ى كۆماره‌كه‌ى ئه‌فلاتوون و كردوویه‌تى به‌ دیارى خۆى له‌ زۆرێك له‌ بیروبۆچوونه‌كانى كه‌ پێچه‌وانه‌ى بیروبۆچوونه‌ رامیارییه‌ ئیسلامیه‌كانه‌.

تێرِوانینى فارابى له‌ باره‌ى پێغه‌مبه‌رایه‌تییه‌وه‌ تیرِوانینێكى خه‌یاڵاوى و له‌سه‌ر بنه‌رِه‌ت و بۆچوونى تۆبیایى وه‌ستاوه‌. زۆر پشتى به‌ كۆماره‌كه‌ (ئه‌فلاتوون) به‌ستووه‌ زیاتریش له‌ رووى شته‌ ده‌روونییه‌ بچووكه‌كانى ئه‌رستۆوه‌ باسى له‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تى (محه‌ممه‌د a) كردووه‌ و پێغه‌مبه‌ر له‌ بیروبۆچوونى ئه‌و ته‌نها كه‌سێكى چاكسازه‌.

له‌ رووى كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌, خاوه‌نى هه‌ندێ تایبه‌تمه‌ندى زیاترى ده‌روونییه‌, هه‌روه‌ها پێغه‌مبه‌ر هیچ جیاوازییه‌كى له‌گه‌ڵ فه‌یله‌سوفه‌كاندا نییه‌, ئه‌و ده‌ڵێت: چ پێغه‌مبه‌ر چ فه‌یله‌سوف كۆتاییان بۆ یه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌ و هه‌ر له‌و سه‌رچاوه‌وه‌ درێژه‌ به‌ كاره‌كانیان ده‌ده‌ن ء وه‌رگرتنى زانیارییشان هه‌ر له‌و سه‌رچاوه‌وه‌یه‌.

پیرۆز راگرتنى فه‌یله‌سوفه‌ یۆنانیه‌كان له‌لایه‌ن (فارابی)یه‌وه‌, هه‌ڵه‌ نه‌كردنیان به‌ بۆچوونى ئه‌و, دامه‌زراوه‌ له‌سه‌ر بنه‌رِه‌تێكى لۆژیكى و پاڵى پێوه‌ ناوه‌ بۆ نووسینى كتێبێك بۆ كۆكردنه‌وه‌ى هه‌موو بۆچوونه‌كانى ئه‌و دوو حه‌كیمه‌, (ئه‌فلاتوون و ئه‌رستۆ) و هه‌موو بیروبۆچوونه‌كانیانى رێكخستووه‌ و هه‌وڵى داوه‌ ئه‌و دژایه‌تیانه‌یان كه‌ له‌ بیروبۆچوونه‌كانیاندا هه‌یه‌ نه‌یهێڵێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌و دژایه‌تیى شتێكى زاده‌كى  ده‌ره‌كیی, نه‌وه‌كو دژایه‌تیه‌كى ناوه‌كى و راسته‌قینه‌ بێت.

لێره‌دا له‌سه‌ر فارابى ده‌وه‌ستین و دێینه‌ سه‌ر شى كردنه‌وه‌ى (ئیبن سینا) ، ئیبن سیناش پارچه‌یه‌ك یان شتێك له‌ هزرى فارابى بووه‌ و كه‌وتووه‌ته‌ ژێر بیروبۆچوونه‌كانى فه‌یله‌سوفه‌كانى یۆنانییه‌وه‌.

بوونه‌وه‌ر لاى ئیبن سینا كرده‌یه‌ك یان دروستكراوێكى خواییه‌ و له‌ رِێگه‌ى عه‌قڵێكى ته‌واوه‌وه‌ دروست كراوه‌, عه‌قڵى عاقڵه‌كان لاى ئه‌رستۆ و چاكه‌ى ره‌ها لاى ئه‌فلاتون و نه‌خۆشى نه‌خۆشه‌كان لاى سوكرات, هه‌روه‌ها كۆتایى دێت له‌ روویه‌كه‌وه‌ بۆ دیهێنانى عه‌قڵى به‌دیهێنه‌ر جگه‌ له‌ خودا كه‌ ئه‌مه‌ش بۆچوونى ئه‌فلاتونه‌ له‌لایه‌كى تره‌وه‌ كۆتایى دێت بۆ ئه‌و قسه‌یه‌ى ئه‌رستۆ كه‌ ده‌ڵێت: ئه‌م جیهانه‌ هه‌ر هه‌بووه‌ و دروست نه‌كراوه‌, كه‌ ئه‌م بیروبۆچوونه‌ زۆر جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ قورئاندا, به‌ مه‌رجێك دروستكه‌رى بوونه‌وه‌ر له‌ تێرِوانینى ئیسلامدایه‌ و دروست كه‌ره‌كه‌ى خوداى گه‌وره‌یه‌ و شته‌كان له‌ نه‌بوونه‌وه‌ دروست كراوه‌, ده‌توانین بڵێین ئیبن سینا هیچ شتیكى نه‌كردووه‌ یان هیچ داهێنانێكى نه‌بووه‌ له‌ باره‌ى ده‌روون و ده‌رونزانییه‌وه‌, ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ هه‌موو بۆچوونه‌كانى پاییه‌گۆریان (فیساگۆرس) ئه‌نباد و قلیس و دیموقراتسى گوێزاوه‌ته‌وه‌, پاشان كورت كردنه‌وه‌یه‌كى بۆ كتێبه‌كه‌ى ئه‌رستۆ كردووه‌ و بۆچوونه‌كانى ئه‌رستۆى شیكار كردووه‌, هزرى ئه‌رستۆ له‌و كتێبه‌دا به‌ ناوى (القس) روون كراوه‌ته‌وه‌ ، كاكڵه‌ و ناوه‌رۆكى ده‌روون له‌ بۆچوونه‌كانى ئیبن سینادا ئه‌گه‌ر داهێنان بێت ئه‌وا به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌فلاتوون له‌ پێش ئه‌وه‌وه‌ بووه‌ و پیاوانى قوتابخانه‌ى ئه‌سكه‌نده‌رییه‌ فراوانیان كردووه‌ .

 

په‌یامی ڕاستی