ریفۆم و به‌ جیهانی بوون

 

ياساناس . مه‌ولوود باوه‌مراد "

 

 

قسه‌كردن  له‌ ریفۆرم له‌ سه‌رده‌مێكدا كه‌ به‌شى هه‌ره‌زۆرى ره‌هه‌نده‌كانى ژیان كه‌وتوونه‌ته‌ خولگه‌ى مه‌نزومه‌ى به‌ كه‌ونى بوونه‌وه‌ كارێكى ئاسان نییه‌.

   به‌ جیهانى بوون ته‌نها به‌ رِه‌هه‌نده‌ سیاسى و ئابوورى و گۆرِانه‌ گه‌وره‌كانى دنیاى رِاگه‌یاندن و په‌یوه‌ندى گرتنه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌، ته‌نانه‌ت قیه‌مه‌ ئاینى و مرۆیى و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانى هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كیش له‌ ژێر پرسیارى هه‌ڵسه‌نگاندنه‌وه‌ و پیاچوونه‌وه‌دا راگرتووه‌ ئه‌گه‌ر وه‌لا نه‌خرابن.

به‌ جیهانى بوون له‌ رِێگه‌ى ده‌یان میكانیزم و دامه‌زراوى زه‌به‌للاحى نێوده‌وڵه‌تى و ئه‌قلیمى و جیهانیه‌وه‌ ژیان و بوونى به‌دواى خۆیدا په‌لكێش كردووه‌ و له‌ژێر هه‌ژموونى كاریگه‌رى خۆیدا جێگه‌ى به‌پێوه‌ر و قیه‌م ء هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ ناوخۆییه‌كانى پرۆژه‌ى ناوخۆیى نیشتمانى گه‌لان لێژكردووه‌، به‌جۆرێك تاك ء كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵاته‌ نێوخۆییه‌كانى زۆربه‌ى گه‌لانى دونیا تووشى جۆرێك له‌ جه‌بریه‌تى ژیان بوون له‌ناو مێژووى ئه‌م مه‌نزومه‌دا، ده‌بآ له‌ناو ئه‌و مێژووه‌دا بژین.

ئه‌م مه‌نزومه‌ كه‌ونیه‌ى به‌ جیهانى بوون به‌ حوكمى گشتگیر بوونى و په‌لهاویشتنى فراوانى به‌ هه‌موو قوژبن و پانتاییه‌كانى سیاسه‌ت و ئابورى و نه‌زمى كۆمه‌ڵایه‌تى و مه‌عریفى و رۆشنبیرى له‌ گشت سه‌رزه‌مینه‌كاندا نیشته‌جێ بووه‌، و رۆژانه‌ به‌ ده‌یان روداو و گۆرِانكارى و زانیارى و گرفت و فۆرمى نوێ ده‌خاته‌ به‌ر ده‌ست تاك و كۆمه‌ڵگه‌ له‌ جیهاندا.

 ئه‌وى ئه‌م مه‌نزومه‌ ده‌یخولقێنێ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م ئاماده‌كراوه‌كانى بابه‌تى سیاسه‌ت و ئابوورى و یاسا و مافه‌كان و په‌یوه‌ندییه‌كان و جۆرى هزر و رۆشنبیریدا راده‌گرێت.

 لێره‌وه‌، له‌م رِوانگه‌وه‌ پاسادانى ئه‌و رِاستییه‌ ده‌كرێت كه‌ ئێمه‌ و زۆرێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ى مێژووى خۆماندا ده‌ژین و به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتیشدا بووینه‌ته‌ به‌شێ له‌و مێژووى جیهانه‌ى كه‌ هه‌موو ساتێك نوىَ ده‌بێته‌وه‌ و به‌خێراییه‌كى زۆر قۆناغه‌كانى خۆى ده‌برِێت.

جاران ده‌گوترا بیروباوه‌رِ و قیه‌م و رۆشنبیرى و ره‌فتارى گه‌لان نابێ هاورده‌ بكرێت و ئه‌و كاره‌  دژى شوناس و ئینتیماى نه‌ته‌وه‌ییه‌ و به‌لادان و هه‌ڵگه‌رِانه‌وه‌ و خیانه‌ت له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درا، ئێسته‌ به‌ هۆى ئه‌و گۆرِان و ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌یه‌ى له‌ بوارى په‌یوه‌ندى و راگه‌یاندن و زانیارى و مه‌عریفه‌ا روویداوه‌ بۆ خۆى رۆژانه‌ ده‌یان و بگره‌ هه‌زاران بابه‌ت و چه‌مك و رووداو هه‌ڵده‌رژێنرێته‌ به‌ر ده‌رگا و ماڵى گه‌لان, ئێستا هاورده‌كردن ـ استراد ـ نه‌ماوه‌, به‌ خۆرایى وه‌ك هه‌وا و له‌گه‌ڵ هه‌ودا سیماو تێزو رِه‌فتارو وێنه‌ جیاكانى ژیان هه‌نارده‌ ده‌كرێن و _تێدیر_ له‌ته‌كماندا ئاماده‌گى چركه‌ ساتیان هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت زۆر خیارى ده‌مه‌وێ و نامه‌وێت, له‌ به‌رده‌ستدا نه‌ماوه‌, به‌ڵكو خیارى چه‌نده‌م ده‌وێت و كامه‌یانم ده‌وێت له‌ توانادا هه‌یه‌! كه‌ونیش له‌ دوا ته‌فسیردا ئێمه‌ ده‌كاته‌ یه‌كێك له‌ مشته‌ریه‌كانى ئه‌و مه‌نزومه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش راستى جه‌بریه‌ت بوونى مێژووى سه‌رده‌مه‌كه‌مان بۆ لێك ده‌داته‌وه‌, ئه‌م مه‌نزومه‌یه‌ى كه‌ بازارِ و مافه‌كان و رۆشنبیرى پێكه‌وه‌ گرێداوه‌ سه‌رشێتیه‌كه‌ى له‌وێوه‌یه‌ كه‌ له‌ده‌رگادان و پاسپۆرت و فه‌رموى ناوێت و هه‌موو به‌ربه‌سته‌كان له‌ ئاستیدا هه‌ڵگیراوه‌.

ره‌نگه‌ زۆربن ئه‌و ده‌نگانه‌ى كه‌ هاوار ده‌كه‌ن ئاخر بونیادى كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵات و كه‌لتورى فه‌رمانرِه‌وایى لاى ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م مه‌نزومه‌یه‌دا یه‌ك ناگرنه‌وه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ به‌ڵكو ناكۆك و دژن ء.. هتد. ئه‌م هاواره‌ وه‌ك عه‌ره‌ب ده‌ڵێن (فو كرنه‌ لمى بیابانه‌) بێهوده‌یه‌ و به‌ هیچ ناگات, چونكه‌ ئه‌م مه‌نزومه‌یه‌ میكانزمى كاركردنى كه‌ونی و جیهانگیره كه‌س خۆى به‌ خاوه‌نى ناكات و هه‌ر له‌ بنه‌رِه‌تدا بۆ تێكشاكاندن و پرِكردنه‌وه‌ كه‌وتووه‌ته‌ رِێ..

جۆرێكى تر هاواركردن له‌ به‌رده‌م هه‌ژموونى ئه‌م مه‌نزومه‌ دا كه‌به‌هاوارى مه‌حكومى به‌ر دادگایه‌كى  زۆردارانه‌ ده‌چێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت: ئاخر به‌ جیهانى بوونى بازارِو به‌ بازارِبوونى جیهان و به‌جیهانى بوونى ماف و ئازادییه‌كان و به‌ جیهانى بوونى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى و یاساكان له‌ سایه‌ى ده‌سه‌ڵاته‌ خۆسه‌پێن و دیكتاتۆره‌ و فه‌رمانرِه‌وا خۆموقه‌ده‌سكرد و سیسته‌مه‌ تاك حزبى و جه‌هه‌ننه‌میه‌ گه‌نده‌ڵ و ته‌زویرگه‌ر و بێ ماهیه‌ت لێ نه‌هاتووه‌كانى لاى ئێمه‌دا كه‌ ده‌سه‌ڵات لایان غه‌نیمه‌ و به‌رژه‌وه‌ندى گشتى له‌ گشته‌كه‌ى خۆیاندا ده‌بینن, چى لێ شین ده‌بێت بۆ كۆمه‌ڵگه‌كانى لاى ئێمه‌, ئاخر ئه‌وان داهێنان و ده‌سكه‌وته‌كانی  ئه‌م مه‌نزومه‌ كه‌ونیه‌ى به‌جیهانى بوونیش  به‌هه‌مان ئاقار و ئاراسته‌ى قه‌به‌كردن و بنه‌جێكردن و تَۆكمه‌ كردنی رِژێمه‌كانیاندا ده‌به‌ن و  له‌ خزمه‌تى ئه‌و جۆره‌ بوونه‌دا ده‌سته‌مۆ و خۆماڵى ده‌كه‌ن, ئاخر ئه‌م ده‌سه‌ڵاتانه‌ى كه‌برِبرِه‌ى پشتیان له‌سه‌ر ده‌زگاكانى ئاسایش و هه‌واڵگری و سیخورِیكردن و ترساندن وسه‌ركوتكردنى هاوڵاتى رِاگیراوه‌ ئه‌وه‌ نیه‌ بۆ نموونه‌:  له‌ رِێگه‌ى موبایل و ئینته‌رنێت و چه‌ندین داهێنراوى ترى مه‌نزومه‌كه‌تانه‌وه‌ كاریان ئاسان بووه‌ و له‌برى دانانى چاو و چاودێرى  رِۆژانه‌ سات به‌سات له‌ته‌كماندا له‌ژورى نووستن له‌مه‌تبه‌غ له‌گه‌ڵ هه‌ناسه‌ و حیكاته‌كانماندان چاوتروكانێك لێمان خافڵ نین!!! رِه‌نگه‌ وه‌ڵام ئه‌وه‌بێت گرنگ نیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م سه‌ده‌یه‌ و سه‌ده‌كه‌ى ترى دادێت ئێوه‌ له‌ سه‌رگه‌ردانى دامه‌زراندنه‌وه‌ و خۆ رِێكخستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات و كۆمه‌ڵگه‌ و قیه‌مه‌كانتاندابژین!!! گرنگ نیه‌!! گرنگ ئه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌ر چواچێوه‌ و شێوازێكدا بێت, ئه‌م مه‌نزومه‌یه‌ ئاماده‌گى خۆى هه‌یه‌.

ده‌بآ رِیفۆرم بكه‌ن ... ئێوه‌ ریفۆرمى خۆتان بكه‌ن!!! چونكه‌ لاى ئێوه‌ش حزورمان ده‌بێت و چاره‌سه‌ره‌ سیحرى و ئاماده‌كراوه‌كانمان به‌ دواتانه‌وه‌ن و ناتوانن له‌م مه‌نزومه‌یه‌ دوربن, ته‌نانه‌ت به‌ خۆ ئابلوقه‌دان له‌پشت دیواره‌كانی سه‌روه‌رى نیشتمانى و به‌ ده‌سه‌ڵاتى پۆلیسى و سنور داخستن و خۆخزاندنه‌ چوار دیوارى  شوناسى نه‌ته‌وه‌یى و ئاینى هه‌ر بێ سووده‌.

ریفۆرم بكه‌ن! هیچ هه‌وڵ و كار و تێكۆشانێكتان بۆ گۆرِان و چاكسازى له‌ ده‌ره‌وه‌ شۆرِشى زانیارى و تێز و جیهانبینى و به‌ها ئاماده‌كراوه‌كان ئه‌م مه‌نزومه‌یه‌ و پرۆژه‌ كه‌ونیه‌كه‌ى ئێمه‌دا نیه‌.

له‌رِیفۆرمدا ده‌تانه‌وێت باس له‌ چى بكه‌ن؟ گه‌نده‌ڵی: ئه‌وه‌ یاساى نێوده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ نه‌هێشتن و چاره‌سه‌ركردنى, ئه‌وه‌ به‌رنامه‌ و پرۆژه‌كانى رِێكخراوى بازرگانى نێوده‌وڵه‌تى, ئه‌وه‌ په‌یام و ئامۆژگارى و په‌یرِه‌و و نیزامه‌كانى بانكى نێوده‌وڵه‌تى, له‌وه‌ش زیاتر ئه‌وه‌ رِێكخراوى شه‌فافیه‌تى نێوده‌وڵه‌تى, ئه‌وه‌ ئه‌زموون و شوێنى ئه‌زمونكراوى گه‌لانى داهێنه‌ر و بونیادنه‌رى ئه‌م رِێكخراوانه‌ى ئاماژه‌مان پێدان, ئه‌وه‌ ئێمه‌ین هه‌موو میكانیزمه‌كانى دژى گه‌نده‌ڵیمان داهێناوه‌. 

چى تر؟ ریفۆرم له‌: سه‌روه‌رى یاسا, دیموكراتیه‌ت, به‌شدارى سیاسى, ئه‌وه‌ ده‌یان میتۆدى ئاماده‌كراو ده‌یان به‌رنامه‌ و یاساى نووسراوى, ئه‌وه‌ چه‌ندین سومبول و وێنه‌ى به‌رجه‌سته‌ كراو ئه‌وه‌ كۆمه‌ك و وۆرك شۆپ و رِێكخراوى مه‌شق و راهێنان.

چى تر؟ ده‌تانه‌وێت پاراستن و رِێزگرتن  له‌ مافه‌كانى مرۆڤ و عه‌داله‌ت بكه‌نه‌ دروشمى چاكسازى و خه‌بات و  تێكۆشان و هه‌وڵ بۆ هێنانه‌ دى ده‌ده‌ن. چى نوێ ده‌ڵێن؟ وچى نوآ ده‌كه‌ن؟ له‌ ده‌ره‌وه‌ى جارِنامه‌ى گه‌ردوونى مافه‌كانى مرۆڤ و پرۆتۆكۆله‌كانى مافه‌ ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیریه‌كان و پرۆتۆكۆلى مافه‌ سیاسى و مه‌ده‌نیه‌كان و رِێكه‌وتنامه‌ى دژى ره‌گه‌زپه‌رستى و هه‌ڵاوێردن و ده‌یان و سه‌دانى تر..

ئه‌م جادوگه‌ره‌ ئه‌فسوناویه‌ ده‌یه‌وێت بڵێت من له‌سه‌روى ئاین و جییاوازیه‌كانى و له‌ سه‌رو نه‌ته‌وه‌گه‌رى و نه‌هامه‌تییه‌كانى ده‌سه‌ڵاته‌ دیكتاتۆر ومرۆڤ كوژه‌كانیه‌وه‌ كار ده‌كه‌م, ده‌یه‌وێ به‌رد و له‌ خاچ و گۆپاڵ و عه‌باى پێغه‌مبه‌ران و ده‌سه‌ڵات و ئاره‌زووى دكتاتۆران و ئایدیۆلۆژیاى ژین و نه‌ته‌وه‌ و خۆى نمایش بكات, ده‌یه‌وێ بڵێت ئه‌مه‌ سه‌رده‌مى مه‌شاعیه‌تى كه‌ونیه‌, مه‌شاعیه‌تى ئه‌نگلس و ماركس نیه‌, شوره‌ى زهنى و مادى و یاسایى به‌ ده‌وردا نه‌كێشراوه‌, ئه‌مه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ گرگنه‌كه‌ى حزب نیه‌ مۆڵه‌تى تاكسى له‌ باره‌گاكه‌ى خۆیه‌وه‌ بداته‌ شوفێره‌كانى بازنه‌ى شار!!!

ده‌یه‌وێت بڵێت ئێمه‌ له‌ داهێنان و گه‌شه‌ كردن و په‌ره‌پێدان ء نوێكردنه‌وه‌ به‌رده‌وامین, وێنه‌كانى جیهان و مرۆڤ له‌ خۆى و له‌ ژیانى به‌رهه‌م ده‌هێنینه‌وه‌, ئێوه‌ش ریفۆرم بكه‌ن, سا به‌ڵكو خودایه‌ بگه‌نه‌ ئه‌و ئاست و پله‌یه‌ى بتوانن به‌ داهێنان و نوێكردنه‌وه‌كانمان بۆشاییه‌ك بۆ مرۆڤ بوون بۆ دادگه‌رى، بۆ كه‌رامه‌تى مرۆڤ و شكۆمه‌ندیه‌كه‌ى له‌ ریفۆرمه‌كه‌تاندا بدۆزنه‌وه‌.

ده‌شێ ئێمه‌ش وه‌ڵامێكمان بۆ ئه‌م مه‌نزمه‌ هه‌بێت! ده‌كرىَ  ده‌سكه‌وته‌كانى پرۆسه‌ى  ریفۆرمه‌كانمانى بۆبخه‌ینه‌ رِوو  بۆ نا!

ئێمه‌ش ریفۆرممان له‌ بانگ و جۆرى ته‌عزیه‌دا كردووه‌, ریفۆرممان له‌ جنۆكه‌ راونان و كلیپ ده‌رهێناندا كردووه‌ و ره‌نگه‌ ئه‌گه‌ر فریانه‌كه‌ون به‌ چه‌ند هه‌نگاو پێشتان ده‌كه‌وین, فریاى قوتابخانه‌ چه‌ند ده‌وامیه‌كان و قوتابخانه‌ قوره‌كانى لادێ نه‌كه‌وتین, به‌ڵام ریفۆرمى سینه‌ما و ستۆدیۆمان كردووه‌ و چه‌ندین ملیۆنمان بۆ ته‌ره‌خان كردوه‌, ریفۆرممان له‌ خۆگوشتن و به‌ كۆمه‌ڵ كوشتندا كرووه‌ تا خێراتر جه‌ماوه‌ره‌كه‌مان به‌ره‌و جه‌نه‌ت یان دۆزه‌خ رِه‌وانه‌ بكه‌ین, خۆ لێره‌ هه‌ر له‌ دۆزه‌خ دان!! ریفۆرممان له‌ شه‌رِى ئایدۆلۆژیا و یه‌كتر به‌رى كردن له‌ دین و ژین و نیشتمان كردووه‌ زۆرى تریش به‌رِێوه‌یه‌ به‌ جێمان مه‌هێڵن چونكه‌ داهاتى تاكى ئه‌م وڵاته‌ هێشتا كه‌مه‌ و داهاتمان ته‌نها هى ئاودیوكردن و نایلۆنه‌ كونه‌ و، شوشه‌ و فافۆنه‌ كوَنه‌یه‌ و له‌ بازارى جیهانى ئێوه‌دا ئه‌وه‌نده‌ى به‌ هاوڵاتیانى ئێمه‌ برِاوه‌.

ده‌زانین و تێده‌گه‌ین كه‌ گه‌وره‌ترین و گرنگترین رِیفۆرم رِیفۆرمه‌ له‌ سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵاتدا به‌و پێیه‌ى شوێنى كۆبونه‌وه‌ى هێز و، به‌رژه‌وه‌ندى و، ده‌سكه‌وت و به‌ركه‌وته‌كانه‌. به‌ڵام ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات لاى ئێمه‌ له‌یه‌ك چوارچێوه‌ى جیۆپوله‌تیكیدا_واته‌ یه‌ك ده‌وڵه‌ت_ چه‌ندین ناو و ئاماژه‌ى هه‌مه‌ره‌نگء هه‌مه‌ جۆرى هه‌یه‌ ده‌ڵێى چێشتى مجێور یان كوكوى هێلكه‌یه‌ كیمیاگه‌رى حه‌كیم نه‌بێت كه‌س نه‌ له‌ پێكهاته‌ و نه‌ له‌ رِوخسارى ناگات: ده‌وڵه‌تى سوسیالیستى دیموكراتى نه‌ته‌وه‌یى، ده‌وڵه‌تى دكتاتۆرى عه‌لمانى شه‌عبى ئیسلامى، ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌یى نیشتمانى تایه‌فه‌گه‌رى، ده‌وڵه‌تى كۆمارى نه‌ته‌وه‌یى سۆسیالیستى ویراسى و .. هتدمان هه‌یه‌، ئاخر له‌م چێشتى مجێوره‌دا كوآ رِیفۆرم بكه‌ین و له‌كوێوه‌ ده‌ست بده‌ینىَ؟ 

لێره‌ ده‌وڵه‌ت هى بنه‌ماڵه‌ى ئال و حزبى سه‌ركرده‌ و تایه‌فه‌ى براوه‌یه‌, ئه‌مانه‌ كه‌لتورێكیان خوڵقاندووه‌ و دام و ده‌زگایه‌كیان وا دارشتووه‌ به‌ نه‌مان و لادرانى خۆیان هه‌موو شت وێران و ژیراوژوور ده‌بێت، كه‌رِاو نران ده‌بێ سه‌دان رۆح و ده‌ها ملیۆن و ملیار سامان و مێژوو به‌فیرِۆ بدرێت تا ده‌كه‌ینه‌ سه‌ره‌تاى هێڵى سفرى ده‌ست پێكردنه‌وه‌, لێره‌ هیچ كه‌س به‌شى ئه‌وه‌ى به‌رنه‌كه‌وتووه‌ ته‌نانه‌ت بۆنى ده‌سه‌ڵاتیش بزانێت چ جاى سێبه‌ر و ئه‌ڵته‌رناتیڤ بێت, ئه‌ى نه‌مانوت ده‌سه‌ڵات غه‌نیمه‌یه‌.. ئه‌م نیشتمانه‌ى كه‌ رۆح و گیانمانه‌ و ماناى به‌ بوونمان داوه‌، ئێمه‌ ئاماده‌ین ئه‌وان لێمان گه‌رِێن ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌وان و نیشتمان بۆ ئێمه‌ با به‌ كه‌رامه‌ته‌وه‌ له‌سه‌رى بژین و هه‌ست به‌ هاونیشتمانى و مرۆڤ بوونى خۆمان بكه‌ین, به‌ڵام نیشتمان ته‌سك و بچووك كراوه‌ته‌وه‌ له‌ حزب و تایه‌فه‌ و ئالى بنه‌ماڵه‌كاندا ئه‌سته‌مه‌ جێگه‌ى هه‌موومانى وه‌ك هاوڵاتى تیا نابێته‌وه‌

په‌يامى راستى 79 :

 
 

گه ڕانه وه بۆ لاپه ڕه ی سه ره تای ڕێگای ڕاستی

 هه موو موسڵمانێک مافی له به ر گرتنه وه و بڵاوکردنه وه ی بابه ته کانی ڕێگای ڕاستی هه یه  له ڕێگای خوادا